Een medewerker krijgt te maken met ernstige agressie van een cliënt. Een collega is betrokken bij een suïcide. Een cliënt wurgt een zorgprofessional. Een bewoner overlijdt onverwacht. Of een ernstig incident zet een compleet team onder spanning.
Na enkele weken draait het rooster weer. Medewerkers pakken hun diensten op en op de afdeling lijkt de rust teruggekeerd. Maar betekent dit ook dat iedereen daadwerkelijk is hersteld?
Dat is een belangrijk aandachtspunt bij opvang en nazorg na een ingrijpende gebeurtenis. Functioneren is namelijk niet hetzelfde als herstellen. Een goed opgeleid Team Collegiale Ondersteuning (TCO) helpt organisaties om het verschil te blijven zien.
Wat is een Team Collegiale Ondersteuning?
Een Team Collegiale Ondersteuning, afgekort TCO, bestaat uit speciaal opgeleide medewerkers die collega’s ondersteunen na een schokkende of ingrijpende gebeurtenis op het werk.
TCO-leden bieden een luisterend oor, geven uitleg over normale stressreacties, volgen het herstelproces en signaleren wanneer aanvullende ondersteuning nodig is. Zij nemen de rol van een therapeut of psycholoog niet over. De kracht van een TCO zit juist in de laagdrempelige ondersteuning door vertrouwde en deskundige collega’s.
Een Team Collegiale Ondersteuning kan onder andere worden ingezet na:
- agressie of geweld;
- een suïcide of suïcidepoging;
- een ernstig ongeval;
- bedreiging of intimidatie;
- het onverwacht overlijden van een cliënt of bewoner;
- reanimatie of ernstig lichamelijk letsel;
- een incident met grote impact op een team;
- herhaaldelijke blootstelling aan emotioneel belastende situaties.
Zorgprofessionals zijn goed in doorgaan
Medewerkers in de zorg beschikken vaak over veel mentale veerkracht. Ze staan naast mensen op hun kwetsbaarste momenten en zijn gewend verantwoordelijkheid te dragen. Na een ingrijpend incident hoor je daarom regelmatig:
“Het gaat wel weer.”
“Ik red me wel.”
“Mijn collega’s en cliënten hebben mij nodig.”
Meestal zijn dit oprechte reacties. Doorgaan geeft structuur, afleiding en houvast. Werk kan zelfs een belangrijke bijdrage leveren aan herstel. Maar weer aan het werk zijn, betekent niet automatisch dat de verwerking ook goed verloopt.
Sommige medewerkers verwarren functioneren met herstellen. Juist daarom blijft persoonlijke aandacht na werkhervatting belangrijk.
De meeste medewerkers herstellen op eigen kracht
De grote meerderheid van de mensen herstelt na een schokkende gebeurtenis vanuit de eigen mentale veerkracht en met steun uit de directe omgeving. Daarom is het meestal niet nodig om iedere medewerker direct door te verwijzen naar een psycholoog of andere professionele hulpverlener.
In de eerste periode hebben medewerkers vooral behoefte aan:
- veiligheid en praktische ondersteuning;
- erkenning van wat zij hebben meegemaakt;
- informatie over mogelijke stressreacties;
- contact met vertrouwde collega’s;
- ruimte om hun eigen herstelproces te volgen;
- tijdige signalering wanneer het herstel stagneert.
Een deskundig Team Collegiale Ondersteuning helpt daarbij. Het TCO bewaakt het natuurlijke herstelproces zonder normale reacties onnodig te problematiseren.
Collegiale ondersteuning is geen therapie
Een TCO-lid stelt geen diagnose en behandelt geen psychische klachten. Ook is het niet de bedoeling om iemand te dwingen uitgebreid over het incident te praten.
Collegiale ondersteuning draait om aanwezig zijn, luisteren, normaliseren, informeren en signaleren. De medewerker bepaalt wat hij of zij wil vertellen. Het TCO-lid volgt hoe het gaat en bespreekt of aanvullende ondersteuning wenselijk is.
Juist deze gelijkwaardige benadering maakt een TCO laagdrempelig. Een collega kent de organisatie, begrijpt de werkzaamheden en weet vaak welke situaties bij het vak horen. Dat kan het gemakkelijker maken om ervaringen, twijfels of reacties bespreekbaar te maken.
De valkuil van goed functioneren
Medewerkers die snel weer aan het werk gaan, kunnen de indruk wekken dat alles achter de rug is. Ze draaien diensten, lachen mee en nemen soms zelfs extra werkzaamheden op zich.
Toch kan hun lichaam nog steeds in een verhoogde staat van paraatheid verkeren. Mogelijke signalen zijn:
- slecht of onrustig slapen;
- sneller schrikken;
- voortdurend alert blijven;
- prikkelbaarheid of emotionele reacties;
- concentratieproblemen;
- minder energie hebben;
- situaties of locaties vermijden;
- emoties wegdrukken;
- zichzelf verwijten maken.
Deze reacties kunnen na een ingrijpende gebeurtenis voorkomen en hoeven niet direct te wijzen op een psychische stoornis. Het is wel belangrijk om te volgen of ze geleidelijk afnemen of juist ernstiger worden.
Een goed opgeleid TCO kijkt daarom verder dan de vraag of iemand alweer werkt.
Een eenmalig opvanggesprek is niet genoeg
Herstel verloopt niet altijd in een rechte lijn. Soms gaat het aanvankelijk goed en worden reacties pas later merkbaar. Een eenmalig gesprek direct na het incident geeft daarom onvoldoende zicht op het volledige herstelproces.
Een Team Collegiale Ondersteuning werkt met meerdere, zorgvuldig geplande contactmomenten. Vanuit het principe van watchful waiting krijgt het natuurlijke herstel de ruimte, terwijl het TCO blijft letten op signalen van stagnatie.
Dat betekent niet dat het incident bij ieder contact uitgebreid moet worden besproken. Het betekent wel dat iemand gedurende de eerste weken betrokken blijft en oprecht vraagt:
“Hoe gaat het nu écht met je?”
Vervolgens moet er ook tijd en veiligheid zijn voor het eerlijke antwoord.
Wanneer adviseert een TCO professionele ondersteuning?
De meeste medewerkers herstellen met steun vanuit hun sociale omgeving. Bij een kleinere groep komt de verwerking onvoldoende op gang. Dan is tijdige doorverwijzing belangrijk.
Een goed opgeleid TCO herkent signalen die aanleiding kunnen zijn voor aanvullende professionele ondersteuning. Denk aan klachten die aanhouden of toenemen, ernstige slaapproblemen, blijvende vermijding, grote gedragsveranderingen, overmatig alcohol- of middelengebruik, gevoelens van uitzichtloosheid of het niet meer kunnen functioneren.
Het TCO stelt zelf geen diagnose, maar bespreekt de zorgen met de medewerker en adviseert contact op te nemen met bijvoorbeeld de bedrijfsarts, huisarts, bedrijfsmaatschappelijk werker of een gespecialiseerde hulpverlener.
Wat levert een Team Collegiale Ondersteuning op?
Een TCO kan ingrijpende gebeurtenissen niet voorkomen. Goede collegiale opvang en nazorg kan wel helpen voorkomen dat medewerkers lange tijd blijven doorlopen terwijl hun herstel stagneert.
Een professioneel Team Collegiale Ondersteuning draagt bij aan:
- laagdrempelige opvang na ingrijpende gebeurtenissen;
- tijdige herkenning van verwerkingsproblemen;
- versterking van de mentale veerkracht;
- minder handelingsverlegenheid bij collega’s en leidinggevenden;
- duurzame inzetbaarheid;
- het beperken van langdurige uitval;
- een open en psychologisch veilige organisatiecultuur;
- goed werkgeverschap.
Psychologische veiligheid blijkt niet alleen uit de manier waarop een organisatie tijdens een incident handelt. Ze blijkt vooral uit de manier waarop medewerkers daarna worden opgevangen en gevolgd.
Een TCO vraagt om deskundigheid en duidelijke kaders
Goede bedoelingen alleen zijn niet voldoende. TCO-leden krijgen te maken met vertrouwelijke informatie, heftige emoties en soms complexe situaties. Zij moeten weten wat hun rol is, waar hun verantwoordelijkheid stopt en wanneer professionele ondersteuning nodig is.
Een goed functionerend Team Collegiale Ondersteuning vraagt daarom om:
- zorgvuldig geselecteerde TCO-leden;
- een gedegen TCO-opleiding;
- een heldere werkwijze en taakafbakening;
- duidelijke afspraken over vertrouwelijkheid;
- ondersteuning vanuit directie en management;
- een TCO-coördinator;
- regelmatige intervisie en bijscholing;
- goede aansluiting op leidinggevenden, HR en de bedrijfsarts;
- structurele aandacht voor kwaliteitsborging.
Zonder deze voorwaarden bestaat het risico dat collegiale ondersteuning afhankelijk wordt van individuele inzet en na verloop van tijd naar de achtergrond verdwijnt.
Opleiding Team Collegiale Ondersteuning
Tijdens een opleiding voor het Team Collegiale Ondersteuning leren TCO-leden hoe zij collega’s professioneel opvangen en het herstelproces zorgvuldig volgen.
Daarbij komen onder meer aan bod:
- reacties na een schokkende gebeurtenis;
- mentale veerkracht en natuurlijk herstel;
- het voeren van collegiale opvanggesprekken;
- psycho-educatie en normaliseren;
- luisteren zonder over te nemen;
- signaleren en monitoren;
- watchful waiting;
- risico- en beschermende factoren;
- grenzen van collegiale ondersteuning;
- adviseren over professionele hulp;
- vertrouwelijkheid en verslaglegging;
- opvang na agressie, geweld, suïcide, overlijden en andere ingrijpende gebeurtenissen;
- zelfzorg voor TCO-leden.
Een TCO-opleiding moet niet alleen kennis overdragen. TCO-leden moeten vooral oefenen met realistische situaties, moeilijke gesprekken en dilemma’s uit hun eigen organisatie. Benieuwd hoe jij hier beter in kan worden? Bekijk onze opleiding Team Collegiale Ondersteuning (BOT)!
Investeren in mensen én de organisatie
Binnen REACT ontmoeten wij dagelijks professionals die zich met hart en ziel inzetten voor anderen. We zien ook hoe gemakkelijk zij zichzelf daarbij vergeten.
Daarom geloven wij dat iedere organisatie waarin medewerkers te maken kunnen krijgen met ingrijpende gebeurtenissen, moet beschikken over goed georganiseerde collegiale ondersteuning.
Niet iedere medewerker heeft professionele hulp nodig. Iedere medewerker verdient wel dat iemand blijft volgen hoe het werkelijk gaat.
Want soms is weer aan het werk gaan het begin van herstel. Maar soms is het vooral een nieuwe manier van overleven. Een deskundig Team Collegiale Ondersteuning kan helpen om dat verschil tijdig te herkennen.