Weerbare scholen tegen ondermijning
Ondermijning in het onderwijs is een groeiend probleem dat niet alleen de veiligheid binnen scholen bedreigt, maar ook leidt tot meer agressie onder leerlingen. Criminele invloeden sijpelen steeds vaker door in het onderwijs, en scholen staan voor de uitdaging om deze signalen tijdig te herkennen en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale aanpak waarbij iedere onderwijsprofessional een rol speelt in het signaleren, begrenzen en duurzaam borgen van maatregelen tegen ondermijning.
De realiteit: criminaliteit in en rondom scholen
Uit recente rapportages en krantenartikelen blijkt dat de afgelopen vijf jaar de criminaliteit onder jongeren is toegenomen. Criminele uitbuiting, chantage, bedreiging en een stijgend wapengebruik onder jongeren zijn aan de orde van de dag. De rol van scholen is cruciaal, omdat deze problematiek vaak zowel binnen als buiten de school plaatsvindt. Jongeren worden gerekruteerd als geldezel, katvanger of drugskoerier, soms in ruil voor een ‘schouderklopje’, een mobiel of dure sneakers.
Een opvallend voorbeeld is de QR-code op lantaarnpalen die wordt gebruikt voor het werven van dealers, of de recente trend waarbij dealers als een soort ijscomannen rondom scholen opereren in Arnhem (Bron: Politierapport 2023). De invloed van ondermijnende criminaliteit is overal merkbaar: van snusgebruik tot witwaspraktijken via bankrekeningen van jongeren. Stichting Halt rapporteerde dat in 2019 nog 1 op de 17 jongeren hiermee in aanraking kwam; inmiddels is dit 1 op 7 (Bron: Halt, 2023).
De rol van het onderwijs
Het voortgezet (speciaal) onderwijs (VO en VSO) en MBO spelen een sleutelrol in het bestrijden van ondermijning. Uit de Monitor Jeugdcriminaliteit (2023) blijkt dat scholen al diverse maatregelen nemen:
- Kennis verstrekken aan onderwijsprofessionals, leerlingen en ouders
- Duidelijke protocollen formuleren en volgen
- Zorg- en veiligheidspartners betrekken
- In gesprek gaan met leerlingen
Toch blijft er behoefte aan extra scholing en training. Momenteel ontvangt slechts 6% van de scholen training, terwijl 91% aangeeft dit nodig te hebben (Bron: Onderzoek Verus, 2023). Er is dus nog veel werk aan de winkel.
Signaleren en ingrijpen: hoe herken je ondermijning?
Het signaleren van ondermijning begint bij het herkennen van bepaalde gedragingen. Signalen kunnen variëren van storend gedrag en schoolverzuim tot meer concrete indicatoren zoals meerdere telefoons bezitten of plotseling over veel contant geld beschikken.
Hardere signalen van ondermijning zijn:
- Drugs dealen op school
- Drugs- en wapens bewaren
- Handel in gestolen goederen
- Ronselen voor criminele klusjes
- Bedreiging, chantage en intimidatie
Scholen moeten protocollen hebben om hiermee om te gaan en onderwijsprofessionals moeten getraind worden om signalen op de juiste manier te interpreteren en te melden (Bron: Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2023).
Duurzame aanpak: samenwerking en borging
Om structureel ondermijning tegen te gaan, is samenwerking met zorg- en veiligheidspartners noodzakelijk. Gemeenten hebben extra middelen beschikbaar om scholen hierin te ondersteunen. Daarnaast is het belangrijk om expertise binnen de school te borgen, zodat het niet afhankelijk is van externe financiering of tijdelijke projecten.
Belangrijke fundamenten van een duurzame aanpak van ondermijning:
- Bewustwording en signaleren – training voor onderwijsprofessionals (Bron: Onderwijsraad, 2023)
- Bereidheid en rapporteren – heldere protocollen en meldcodes (Bron: NCJ, 2023)
- Bekwaamheid en handelen – investeren in continue scholing en samenwerking (Bron: Ministerie van OCW, 2023)
Hoe kunnen scholen hier effectief op inspelen?
Training gericht op ondermijning (in het onderwijs)
Alle onderwijsprofessionals en samenwerkingspartners moeten een basistraining krijgen in het signaleren, melden en handelen bij ondermijning. Daarnaast is een vervolgtraining nodig voor onderwijsprofessionals met een taakaccent op zorg en veiligheid, gericht op complexe casuïstiek en beleidsontwikkeling. Onderdeel van de training is o.a. het tactisch en oordeelloos kunnen voeren van gesprekken met criminele jongeren. Omgaan met internaliserend en externaliserend gedrag is hierbij ook van belang (Bron: Training Bureau Beke, 2023).
Veiligheidscoördinator en samenwerking met de gemeente
Vanaf 2026 is de Wet Veiligheid op school van kracht, die onder meer verplicht stelt dat scholen een veiligheidscoördinator hebben. In sommige gevallen wordt deze rol nu nog vervuld door de directeur, die vaak al overbelast is. Het is essentieel dat deze functie serieuzer wordt ingevuld en scholen hier structureel in investeren (Bron: Rijksoverheid, 2023).
Conclusie
Ondermijning in het onderwijs leidt niet alleen tot meer agressie onder leerlingen, maar bedreigt ook de veiligheid en integriteit van scholen. De ‘kop in het zand’-mentaliteit moet doorbroken worden. Dit vraagt om een gedeelde verantwoordelijkheid, waarbij onderwijsprofessionals, ouders, gemeenten en zorg- en veiligheidspartners gezamenlijk werken aan een weerbare schoolomgeving. Alleen met structurele aandacht, training en samenwerking kan ondermijning effectief worden aangepakt en kan het onderwijs een veilige plek blijven voor iedere leerling.
Training of workshop op maat? Neem contact op.