Fouilleren in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en verslavingszorg is één van de meest gevoelige veiligheidsmaatregelen binnen de zorg. Het raakt direct aan autonomie, vertrouwen, privacy en de behandelrelatie. Tegelijkertijd kan het in sommige situaties noodzakelijk zijn om de veiligheid van cliënten, medepatiënten en medewerkers te waarborgen.
In de praktijk leidt fouilleren regelmatig tot spanning, weerstand of agressie. Niet alleen vanwege de maatregel zelf, maar vooral door de manier waarop deze wordt uitgevoerd, uitgelegd en beleefd. Juist daarom vraagt fouilleren in de zorg om méér dan alleen juridische kennis. Het vraagt om professioneel handelen, de-escalerende communicatie en oog voor de menselijke kant van veiligheid.
Fouilleren in de ggz en verslavingszorg: Een voorbeeld uit de praktijk
Een cliënt keert terug van verlof. Medewerkers vermoeden dat hij middelen heeft meegenomen naar de afdeling. Bij binnenkomst wordt gevraagd zijn tas te openen en zijn zakken leeg te maken. De cliënt reageert direct defensief: “Jullie behandelen me alsof ik een crimineel ben.”
Wanneer meerdere medewerkers zich ermee gaan bemoeien en de toon directiever wordt, loopt de spanning snel op. De cliënt begint te schelden, weigert mee te werken en slaat uiteindelijk een deur kapot. Herkenbaar?
Waarom fouilleren in de zorg zo gevoelig ligt
Binnen de GGZ en verslavingszorg speelt vaak meer dan alleen het controleren op verboden middelen of gevaarlijke voorwerpen. Veel cliënten hebben ervaringen met:
- wantrouwen,
- controleverlies,
- trauma,
- politiecontacten,
- schaamte,
- middelenafhankelijkheid,
of eerdere escalaties met autoriteiten.
Een fouillering kan daardoor gevoelens oproepen van vernedering, angst of machteloosheid. Zeker wanneer iemand al spanning ervaart, psychisch ontregeld is of onder invloed verkeert, kan een relatief eenvoudige veiligheidscontrole snel escaleren.
Daarbij ontstaat regelmatig een spanningsveld tussen:
- veiligheid versus behandelrelatie,
- begrenzen versus vertrouwen,
- controle versus autonomie.
Wanneer mag er worden gefouilleerd?
Wettelijk kader: Wvggz
Binnen de GGZ valt fouilleren onder de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz). Sinds de invoering van deze wet in 2020 mogen zorginstellingen onder voorwaarden cliënten controleren op gevaarlijke voorwerpen, alcohol of drugs. Dat mag echter niet zomaar.
Er moet sprake zijn van:
- ernstig nadeel of veiligheidsrisico,
- proportionaliteit,
- subsidiariteit (de minst ingrijpende maatregel),
- én een juridische basis, zoals een zorgmachtiging of crisismaatregel.
De maatregel moet daarnaast passen binnen het behandel- en veiligheidsbeleid van de instelling. Binnen open afdelingen ligt fouilleren vaak nog gevoeliger, omdat vrijwilligheid en behandelrelatie daar centraler staan dan in gesloten settings.
Wat is het verschil tussen visiteren, fouilleren en onderzoek aan het lichaam?
Visiteren
Visiteren is de minst ingrijpende vorm van controle. Hierbij worden bijvoorbeeld:
- tassen gecontroleerd,
- zakken leeggevraagd,
- of persoonlijke eigendommen bekeken.
Dit gebeurt vaak op basis van huisregels of veiligheidsprotocollen.
Fouilleren
Fouilleren gaat verder en betreft:
- het aftasten van kleding,
- controleren van gedragen kleding,
- of lichamelijke inspectie zonder binnendringen van het lichaam.
Dit is een ingrijpende maatregel die zorgvuldig moet worden uitgevoerd.
Onderzoek aan of in het lichaam
Dit betreft een medisch of strafrechtelijk onderzoek, bijvoorbeeld uitgevoerd door een arts of in opdracht van justitie. Dit valt buiten reguliere zorgcontroles.
Waarom fouilleren agressie of weerstand kan oproepen
Fouilleren raakt vaak aan fundamentele menselijke behoeften. Denk aan autonomie, waardigheid, controle, respect en veiligheid. Voor cliënten kan fouilleren voelen als een straf, vernedering, beschuldiging of verlies van regie. Dat risico neemt toe bij psychische ontregeling, middelenafhankelijkheid, trauma, persoonlijkheidsproblematiek of eerdere negatieve ervaringen met politie of justitie. Vooral in gesloten settings kan groepsdynamiek bovendien een rol spelen. Cliënten willen soms geen gezichtsverlies lijden tegenover anderen, waardoor weerstand sterker wordt. Daarnaast wordt de veiligheidsmaatregel vaak beleefd als machtsingreep in plaats van gezamenlijke veiligheidsafspraak.
Risicofactoren voor escalatie bij fouilleren
In de praktijk zien we dat fouilleringen vaker escaleren wanneer:
- medewerkers onder tijdsdruk werken;
- de communicatie directief of controlerend is;
- meerdere medewerkers tegelijk druk uitoefenen;
- de controle plaatsvindt in het bijzijn van anderen;
- er onvoldoende uitleg wordt gegeven;
- cliënten geen enkele keuzevrijheid ervaren;
- eerdere spanningen of conflicten al aanwezig zijn.
Juist kleine interacties bepalen vaak of een situatie rustig blijft of omslaat in verbale of fysieke agressie.
De-escalerend werken en fouilleren
Fouilleren in de GGZ en verslavingszorg is soms noodzakelijk, maar blijft een ingrijpende maatregel. De uitdaging zit niet alleen in wat juridisch mag, maar vooral in hoe de maatregel wordt uitgevoerd. Een fouillering duurt vaak maar enkele minuten, maar de manier waarop deze wordt uitgevoerd bepaalt soms langdurig het vertrouwen, de veiligheid en de samenwerking op een afdeling.
Waar cliënten controleverlies, schaamte of wantrouwen ervaren, kunnen weerstand en agressie snel ontstaan. Juist daarom vraagt fouilleren om een combinatie van duidelijke wettelijke kaders, professionele communicatie, veiligheidsbewustzijn én de-escalerend handelen. Uiteindelijk draait veiligheid in de zorg niet alleen om controleren maar vooral om professioneel omgaan met spanning, weerstand en menselijk gedrag.
Meer informatie
Wil je meer weten over praktijkgerichte trainingen over dit onderwerp? Bekijk nu onze op maat gemaakte training: Kamercontrole en fouilleren binnen de (forensische) zorg